Zeren artean dago Europa?

Irakurtzen dugu artikulua (Berria, eguaztena 16 azaroa 2005, 34 or, Kultura) Eremu berrien bila buruz Angel Lertxundik eginiko hitzaldi bat. Bertan agertzen dela ondoko phrasea:

Izan ere, kultur ezberdintasunak itotzen dituen merkatu «itsuaren» eta identitate kulturalaren defentsan, salbuespen kulturala aldarrikatzen duen jarrera protekzionistaren artean dago Europa Lertxundiren iritziz

Ba dakit ezen Angel Lentxurdirentzat dagoela sarturik Europa artean zeozer, baina ez dakit zeren artean dagoen. Batan batek esango du ezen hor ez dagoela ezein problemarik -antza, euskarak ez du askorentzat ezein problemarik- edo besteren guti batzuk diokete ezen dagoela txarto redaktaturik paragraphoa eta redaktoreak -Mikel Lizarralde- beharko zuela hobeto redaktatu. Baina nik ez dut uste denik problema edo akats personal bat baizik ezen horrek redaktore horrek izan balu redaktatu hori paragraphoa erdaraz -espainol, frantzes, ingles, ...- seguru redaktatzen zukeela anitz hobeto eta komprensible.

Nork ukatzen ahal du hor dago problema, problema handi bat, impersonala eta apersonala? Hor du zerikusi zuzena hizkuntzak, euskarak. Kontrakorik uste daroenak explika beza bere ikuspuntua, arren.

Razionalki, razionalkiago informatu

Notiziaren subtituluan (Berria, matitzena 15 azaroa 2005, 8 or, Euskal Herria) ikusi ahal da izkiriaturik titulua eta azpian hau subtitulua:

Lehentasuna bake prozesua martxan jartzea dela esan du Arnaldo Otegik; guztion parte-hartzea beharrezkoa dela iritzi dio eta gainerako eragile politikoei eta komunikabideei arduraz jokatzeko eskatu die

Lehenengo parteak dio Lehentasuna bake prozesua martxan jartzea dela dio Arnaldo Otegik. Baina da razionalkiago informativoki Arnaldo Otegik dio lehentasuna dela martxan jartzea bake prozesua. Eta azkenean amaitzen du ... eta gainerako eragile politikoei eta komunikabideei arduraz jokatzeko eskatu die, azken amaiera hau da asko itxarotekoa ulert dadin, ze izan balitz redaktatua differente litzateke errazago ulertzen, nola hontara ... eta eskatu die arduraz jokatzeko gainerako eragile politikoei eta komunikabideei.

Euskarazko prensa erosten ahal da edo ez, eta hori da arazo ekonomikoa, baina dena problemea da ze textuak dira askotan aski zail eta gaitz ulertzeko ganik edozein -edozein normal alphabetatu-, zein textuon responsableak dira aitzakiarik gabe redaktoreak.

Hortaz, goiko textua asekibleago legoke hontara:

Arnaldo Otegik dio lehentasuna dela martxan jartzea bake prozesua; guztion parte-hartzea beharrezkoa dela iritzi dio eta eskatu die arduraz jokatzeko gainerako eragile politikoei eta komunikabideei

Mesedez kompara dezagun bi textuok eta dezagun atera ere konklusionek. Zer ateratzen dugu bakoitzak?

Ambiguitatea edo komma garaien beharra'

Lehenago ere ari izan naiz buruz komma garaiak eta euren beharra eta mesedea ulertzeko hobeto izkiriatua. Gaur bertan (Berria, domekea 13 azaroa 2005) ederto ikusten da horren beharra garbia irakurtzean ondoko titularra: Forma harremanak baino gehiago, ze titular hortan ez dakigu -ezin jakin ahal dugu- den phrase kompartivoa edo ez.

Ez dakigu dioena den forma' harremanak baino gehiago edo formea' harremanak baino gehiago (komparatzen duelarik formea eta harremanak) edo dioena den ez izanik komparativoa eta ari dela buruz forma harremanak eta orduan litzateke forma harremanak baino gehiago, nola ere izaten ahal da titular bat promesak baino gehiago.

Zaleak, euskalzaleak

Domusantuko egunetan joan naiz Zuberoara eta Gaskunnara ikusteko asmoz hango bazterrak eta gogoratzeko Gaskunnako erro eta sustrai euskaldunak. Zuberoako herri Barkoxera joan ginen emaztea eta biok bazkaltzera, non atera nuen photographia hau bertako udaletxeko horman. Photoan ikusten ahal duzue plakea hon oroimenez eta omenez Piarres Topet Etxahun eta baita photoan ikusten ahal denez dago izkiriaturik EUSKALZALE (xuxen, eskualzale) eta ez horregatio EUSKALTZALE nola egun izkiriatu ohi den lez, izkiriaturik plakea an 1946 urtea.

Gogoan dut nola kommentatzen nuen orai urte guti akademiko Xabier Kintanari eta galdetzen nion ea ez da nahiko hitza halakotzat hartzeko euskaraz noiz hori hitza erabiltzen da modu bakarrean gabe varianterik. Ez ote da nahiko %100 soziologikoa hartzeko hitza den bezala, egin gabe alferreko retokeak eta kambioak. Uste dut kommentatzen niola exemplutzat jarririk hitzak rifle eta forense. Zergatik ez dira hartzen horrela rifle eta forense, zeren euskararen universoan erabiltzen bait dira horrela %100ean, rifle eta forense. Zergaitk kambiatu behar dugu hitzak hon exemplua artifizialki eta "astunki" ra errifle eta forentse? Exempluoz gainera ba dira honelatsuko beste hainbat eta hainbat hitz berdinak segitzen dutenak hau quasuistikea.

Ez dut gogoan xuxen zer erantzun zuen Xabier Kintana akademikoak baina bai jakin nahi nuke hori orai berriro erantzunik akademiko Xabierrek edo beste batek. Ze ez du valio ematea aginduak an systema demokratuko baten gabe aginduon arrazoitzerik eta razonatze minimunik. Adultoak eta ere nagusiak gara, ba duzu zuzena exigitzeko explikationerik, zeren gainera hartzen bait dute dirua tik poltsiko publikoak.

Notizia bera' batean erosoago ezi bestean

Egunkari baten berean ere agertzen dira forma differenteak artean notizia bat redaktatua modu batean edo beste differente batean. Hori da ikusi ahal duguna esaterako hemen (Berria, domekea 6 azaroa 2005):

... zehaztu du Eusko Jaurlaritzak, aurretik duela karga informativo guzia. Erabilirik hemen OVS strukturea (objektua, verbua, subjektua). Hau da agertzen dena lehenbiziko orrian, portadan.

EAEko Auzitegiaren epaiak irakasleei
ez diela egonkortasunik bueltatzen
zehaztu du Eusko Jaurlaritzak.

Baina informatione hori aitzitik (eta zorionez) barruko orrietan, 14 or, da strukturalki sano differentea, ezen

Jaurlaritzak zehaztu du ... Hemen hasten dela kin subjektua eta ondoren verbua... Erabiltzen dela SVO strukturea (subjektua, verbua, objektua)

Jaurlaritzak zehaztu du
epaiak ez diela bueltatzen
egonkortasuna irakasleei

Bigarren forma hau da argiro ulertzen errazago ezi lehenengoa. Nahiz-ta bigarrenean ere ba legoke zeozer esatekorik ze, beste gauza batzuren artean, ez dakit ziur zer da bueltatu egonkortasuna edo egonkortasuna bueltatu. Behar litzateke kontuz ibili kin lexiko edo vokabulario opakoa, zeinak ez dioen ezer salvu dakitenei "txuletea eta txuletarioa" zeinak ez dira asko soziologikoki an euskaldun alphabetatuen artean ere.

Eta balego hontara?

Jaurlaritzak zehaztu du
epaiak ez diela irakasleei
bueltatzen egonkortasuna

edo

Jaurlaritzak zehaztu du
epaiak ez diela irakasleei
egonkortasuna bueltatzen

Behar da reirakurri berriro pensamentuan eta redoitu

Lehenengo titular printzipala egunkarian (Berria, barikua 4 azaroa 2005, portadea):

Negoziazioa
finantzaketak
zailduko duela
esan dute CiUk
eta hirukoak

Hori da, gaurko, portadako notizia printzipala zein ulertu ahal dadin behar da reirakurri berriro pensamentuan eta redoitu, hori holan da behintzat gehienontzat. Behar bada duenak redaktatu notizia ez duke beharko reirakurketarik zeren ba daki mezua lehenagotik, aitzinetik ezi hasi redaktatzen.

Hor egoteak elkarren segituan Negoziazioa finantzaketak uzten du irakurlea lelo, uzten zaitu leloturik ez dakizula nora ari (pensamentuan).

Ez al da egokiago?

Finantzaketak
zailduko duela
negoziazioa
esan dute CiUk
eta hirukoak

Amaitu dira topaketak ..., atzekoz aurrera

Irakurtzen dugu titularrean Indarkeria eza aktiboa ardatz duten topaketak amaitu dira (Gara, martitzena 1 azaroa 2005, 21 or, Euskal Herria). Azkenean, nik, ulertu dut ezen amaitu dira topaketak' topaketa batzuk eta zeozer gehiago zein ez dakidan ongi zer den, ez da guti jakikea amaitu direla topaketa batzuk, zeozer transmititu du titularrak, ez da %0.00, dateke pozik egotekoa.

Hasi izan balira Amaitu dira topaketak ...., baina orduan komplikatzen litzateke phrasea redaktatzerakoan. Zer behar dugu egin? Ezer ez? Immovilismoan itxaron at izpiritu salvatzailea? Ez hori ez, ez hori ez! Behar genduke zeozer egin edo asmatzen saiatu solutione egoki bat, zeren asmatzea ez da ezer txarrik baizik printzipioz onik. Hortan ez nator bat kin Kepa Diegez zeinak dioen ez da asmatu behar; bai, behar da asmatu baina alternativa on , egoki, effektivo eta ahalaz erabilterraza. Asmatzea da apportatione on bat at humanitatea, nola ez dela asmatu behar dagoenean beharra hortarako' sentitzen denean premia hortarako ateratzeko enbarazutik? Viva inventore onak, eta ohore!

Dagozke kontra euskararen eta gu euskaldunon; premeditatuki, ez txiripaz

Gaur irakurtzen dugu (Berria, barikua 28 urria 2005) nola lehen notizia ondoko titularra Arrantzaleek blokeoa amaitu dute, adordioa txarretsi arren. Baina nork explikatu ahal du niri ez dela anitz aldiz errezago guziontzat -diot guziok- honela Arrantzaleek amaitu dute blokeoa, nahiz akordioa txarretsi?

Zer dute euskalzale punterengo eta vanguardita (?) batzuek kontra euskararen? Zer dute an intelektua? Ez al dute nahi euskara gehiago asekiblea? Zer arrazoi dute izkiriatzeko formarik eta possobilitate syntaktiko inasekibleena, beti?

Komma garaiak'

Lehen, lehenago izkiriatzen zen beste forma batera, kin beste rekurso batzuk pobreagoak ezi oraingoak, izanik orduan zeinu lagungarriak ere urriagoak, zeinu lagungarri marginalak eta tangentzialak an textua proprioki' aldetik mezua. Hortan ere izkiriatzean eta redaktatzean izan da evolutione onerako edo positivoa aldetik zeinuak. Halan, puntua (.), komma (,), puntu eta komma (;), galdera markak (¿, ?), marrak (- horizontala, / oblikuoa, _ behekoa), berdin (=), desberdin (#), handiago ezi (>), ttipiago ezi (<), parenthesiak (...), kortxeteak [...], ... etc.

Baita ere ba dagoz komma gaiak', zein dira nolabait kommak baina ahulagoak, komma txikiak, eteten ez dutenak jarioa hainbat nola komma normalak baina markatzen dutenak eten bat edo deskansu ttipinno bat.

Esaterako (Berria, "tarteka" supplementua, barikua 21 urria 2005), agertzen da gure eskalada gogorrena izan da, baina batzuk irakurtzen -entelegatzen- ahal dugu gure eskalada gogorrena' izan da, baina ere entelegatzen ahal dugu gure eskalada' gogorrena izan da edo gure eskaladea' gogorrena izan da.

Ba dakit honen aldeko zela, entzunik dudan lez ez dakit non, ezen Azkue ere, Resurreccion Maria Azkue; jakin nahi nuke ea informatione hau da egiazkoa, agian norbaitek ba daki zeozer ziur gain Azkue buruz komma garaiak. Eta izan ez balitz ere Azkue aldeko komma gariak horrek ez du indarrik galtzen buruz konvenentzia hon komma garaiak (comas altas).

Ez dukete ikusten ahal

Gauza batzuk ikusteko edo zerbaitez ohartzeko behar izaten da kapazitate minimun bat eta ere predispositione puntu bat ze bestela ez da ikusten eta ere ikusten ahal. Holan, esaterako, guziak ez dute ikusten dagoela matxismorik edo alkoholismorik edo ez dute txartzat hartzen ablationea hon klitorisa... edo nik dakit zer, zeren dira holakoak ez hain konkretuak eta tangibleak nola ogi siku bat edo zuhaitz bat. Dagoelarik hortan neurri handi batean interpretatione gradu eta nivel apreziativoa, zein da personala eta individuala baina dimensione sozialekin an kollektivo humanoak.

Holan ikusirik (Berria, Emakumeen Aurkako Indarkeria, 15 or, eguena 20 urria 2005) ondoko titularra Larria da biolentzia kasuak pasio krimentzat hartzea ohartzen naiz ni ezen ezin dudala ongi ulertu, non azkenean ulertu dut. Niri honakoak gertatzen zait sarri, lar sarri, baina ba liteke ez izatea arazo personala probableki. Normalago da (baina ez zatekeen, hortan ez dago dudarik) titularra honela Larria da pasio krimentzat hartzea biolentzia kasuak eta horrek ez dauka dudarik zeren phrasea da Larria da pasio krimentzat hartzea, eta gero dator -nahi bada- kompletivoa esanik zer da larria konsideratzen dena eze -gure oraiko kasuan- biolentzia kasuak (asteburu hontako assassinatzea hon Aintzane Garai).

Ez dakit zer pasatzen da artean euskal redaktoreak. Ez dukete ikusten ahal problemea, edo ikusirik ere ez dute probleari begiratu nahi eta aktuatu konsekuenteki. Nork ukatzen ahal du ezen forma batzuk dira errazagoak ulertzeko ezi beste batzuk? Nork uka lezake hori?

Gu differente. Total differente?

Batzuk uste dukete ze euskarak ez du arazorik baizik datozenak euskarari kanpo aldetik. Datozkionak tik Governu hon Migel Santz, Gasteizko Governua, Espainiako Governua, Frantziako Governu jakobinoa, diru gutizko subventzioneak, kontzientziatione nivel eskasa hon euskaldunok, ... baina uste izanik beti datozela arazoak soil kanpotik, datozela arazoak eta persekusioneak ganik beste batzuk.

Baina euskarak ba du, joan gabe bila kanpora arazoak eta problemak barruan ukatu gabe ere horregatio datozkionak kanpotik, problemak an struktura syntaktikoa zein behar litzateke atsolutoki askatu, an orthographia zeren izkiriatzen ohi dugu hainbat barbaritate nola erreaktantzia, bolumen, ... ordez izkiriatu reaktantzia, volumen, ... problemak ere an lexikoa.

Gaur ikusi ahal dugu an Berria egunkaria (26 or, zapatua 15 urria 2005) ondoko titular nasugi handia buruz hegaztien gripea "Ehiza galarazi eta herri osoak berrogeitaldian jarri ditu Turkiak", non irakurtzen ahal da berrogeitaldia. Zer deabru ote da hori matxango hori? Ostera, Europako beste hizkuntzak izendatzeko "hori matxangoa" ondokoa darabilte: inglesak quarantine, alemanak Quarantäne, italianoak quarantena, portugesak quarentena, eta gure auzoko frantzesek eta espainolek quarantaine eta cuarentena.

Gero esanen dute ezen joan zirela denborak hon purismoa, purismo lexikala, purismo ... Purismoa joana dela, orai ez daukaguna purismorik. Euskara ondo dagoela, arazoak dagozela kanpoko attakeetan soil.

Ba dugu euskal irakurleok ere zuzena, geure zuzen naturala, errespeta gaitzaten. Nork defendituko gaitu kontra gure kontrarioak eta kontra euskararen kontrario barrukoak? Baina honen responsableak, zeren bai ba dira responsable zuzenak, isilik orai ere. Noiz arte? Quosque tandem?

Partikula prepositivoak, edo aitzineko avisu zorionekoak

Kasik ez litzateke explikatu behar ezen avisuak direla on nola ere da era berean preventzionea, edozein arlotan ari garela. Zeren explikatzea ondotik zeozer jazo delarik jada da kasik alferrekoa ezpada asmoarekin hurrengoan kontuzago ibiltzeko, h. d., valio dezan guri avisu iraganak hurrengokoan, nola aitzineko preavisu edo neurri preventivo. Ez naiz ariko luzeago hontaz ze evidentea da dela gauza ederra preventzionea edo aurretiko avisua hon zeozer, horretxe gaitik joaten izaten da batzutan videnteak gana edo gana dutenak propheta famea.

Gaur ere an Berria egunkari euskarazkoa (46 or, agenda, efemerideak, eguaztena 11 urria 2005) irakurtzen ahal dugu Nobel saria ozono geruzaren kalteaz ohartarazi zutenentzat. Hemen avisatu izan balitz guri kin prepositione bat aitzinetik hobeto legoke ezi ordez gibeleko postpositionea doana azkenean. Hobeto eta ulertzeko fiteago Nobel saria tzat ozono geruzaren kalteaz ohartarazi zutenak kin bere prepositione tzat duela ordez dagoena emanik rekurso postpositivoaz Nobel saria ozono geruzaren kalteaz ohartarazi zutenentzat.

Hemen -exemplu hontan- ikusten dut nik eta nahi dut besteei agertu nire ustea uste izanik dela evidentea eta anitzez gehiago effikaza lehenengoa ezi bigarrena, rekurso prepostivoa ezi rekurso postpositivoa. Eta izani ere phrasea txikia eta llaburttoa -Nobel saria tzat ohartarazi zutenak ozono geruzaren kalteaz - ondo ikusten ahal da hori ezik luzatu ahal da phrasea askoz gehiago, nola esaterako holan:

Nobel saria atmospherako ozono geruzaren arrisku handiko kalte possible eta epe laburrera probableaz munduari lan eta deskubrimendu zientifikoen bidez modu divulgativoan sasoiz ohartarazi zutenentzat.

Ikusi zein urrun dago goiko phrase hortan Nobel saria ganik tzat postpositionea. Gai honek eman behar luke pensatzera ardurea dutenei gainean euskararen gorabeherak eta bere zalutasuna, aparte den ala ez exemplua egokiena artean hautatu ahal zirenak.

Agurtu zen ... -kin. Strukturalki da eskasago (ezi erdarak) corpusa

Irakurtzen ahal da (Gara, 47 or Kultura, zapatua 8 urria 2005) titulu peko sarrera gisako paragraphoan Jokin Muñozen "Hausturak" liburua itzultzeko mintegia Gasteizen agurtu zen itzultzaileek eta idazleak euskaraz, polonieraz, italieraz, alemanieraz eta katalanez eginiko irakurketarekin. Hau phrasea da edozein uzteko modukoa arnasa barik. Guzi hortan dioena da sustantzialki mintegia agurtu zen irakurketarekin. Baina kontura gaitezen zenbat itxaron behar dugu tik agurtu zen artio irakurketarekin, kontura gaitezen ere zenbat dauka sarturik erdian (itzultzaileek eta idazleak euskaraz, polonieraz, italieraz, alemanieraz eta katalanez eginiko). Eta kontura gaitezen baita ezen -kin da partikula postpositivoa (irakurketa + rekin), non partikulea (...-kin) ikusten dugu azken-azkenean an eskuin extremoa.

Beste hizkuntza batzuetan hasten dira eta segitzen, agurtu zen kin (con, avec, with, mit, ...), baina guk euskaraz behar dugu itxaron -nahi eta nahi ez- strukturalki artio ...kin.

Gero esango dute batzuk -itsu izan nahi duten (eta ez diren?) batzuk- ezen ez du gorabeherarik izateak hizkuntza batek edo prepositional edo izan postpositional. Ze berdintsu funtzionatzen ahal du hak hizkuntza prepositional bat (con, avec, with, mit, ...) edo hak hizkuntza postpositional bat (...-kin).

Ez al litzateke hobe ze an euskara erabiltzea bi systemak batera? Erabilirik irakurketarekin eta baita aukeran kin irakurri. Non legoke kaltea?

Nori iruditzen zaio naturala?

Irakurri dugu (Gara, supplementua Igandeko geltokia, igandea 2 urria 2005)

HELSINKI

Naturarekiko harmonia eta
bizimodu kosmopolita maisuki
uztartzen dituen Itsaso
Baltikoaren alaba

Ote da hau textua naturala, ulergarria eta digeriblea? Hala da kasik impossiblea ulertzeko?

Baldin ez bada naturala, ote da hau exemplua -hau barrabaskeria hau- soil' exemplu soil bakar eta bakana?

Zergatik ez HELSINKI Alabea hon ...

Askoz errazago. Hobea da hobea ezi ona.

Gaurko Berrian (eguaztena 05 urria 2005, an tarteka supplementua 11 or) dakar buruz abere azoka Zaldiek, behiek eta ardiek Aguraingo abere azokara gerturatu zirenen begiradak bereganatu zituzten. Phraseak uzten zaitu groggy, ez konorterik gabe baina bai groggy nola geratzen dira boxeadoreak ringean, noraezean ezin esanik bezala ezen ez duzula ulertu baina baita jakinik ez duzula ulertu, nabulosa batean galdurik bezala, ruletta batean bueltaka ari.

Nik errezago ipiniko nuke Zaldiek, behiek eta ardiek bereganatu zituzten Aguraingo abere azokara gerturatu zirenen begiradak. Bai, ulertzen da hokixe eta da asekibleago Zaldiek, behiek eta ardiek bereganatu zituzten Aguraingo abere azokara gerturatu zirenen begiradak.

Ez dakit zergatik responsableak (eta zeinnahik) ez duten reirakurtzen behintzat titularrak eta subtitularrak aurre publikatu artikuluak. Batzutan izango da presa kontua, baina beti ez, gehienetan ez da, da kontuan ez hartzea irakurlea, da redaktatu behar dela an modua hon hobeto, errazago eta arinago ulertu.