Euskara, edo da developatzen eta transformarmatzen edo da desagertuko

Irakurri dut orai Gabonetan liburua titulatzen La República del Bidasoa. Un Estado independiente, sin moscas, sin frailes y sin carabineros. hon Angel Rekalde eta an eginiko interviewa a kathedratiko hon paleontologia Humberto Astibia gustatu zait arras esaten duena honek buruz kulturea, baina pensaturik applikatzen ahal da beste arlo gehiagori ere, nola a euskara, ekartzen dut hona aipu on eta eder hori:

Una cultura sólo tiene dos vias: o desarrollarse y tranformarse o desaparecer. Una cultura viva es un sistema abierto, o sea, un sistema que aborde y metaboliza lo que necesita del entorno al que accede, manteniendo la capacidad permanente de cambio. Las culturas deben intercambiar, deben de asimilar de otras culturas aquellos elementos que pueden ser válidos. Tiene que existir un flujo a través de sus límites, en el que se nutren e influencian. Una cultura cerrada es una cultura que desaparece, que agoniza. De la misma manera que un sistema físico cerrado acaba en muerte física y química, a una cultura no le queda más remedio que desarrollarse, seguir viva, como a un ser vivo no le queda más remedio que respirar, comunicarse y reproducirse; si no, se acaba. Un sistema cerrado se afixia.

Hau da aipu ederra hon Humberto Astibia buruz kulturea baina berdinki applikatu ahal dena buruz edozein hizkuntza generalean edo konkretuki gurean buruz euskarea. Nork rebatitzen ahal ditu horiek argudioak noiz diren ere buruz edozein hizkuntza edo buruz euskara?

Hara hemen egokiturik hori textua buruz euskara:

El euskara sólo tiene dos vias: o desarrollarse y tranformarse o desaparecer. El euskara vivo es un sistema abierto, o sea, un sistema que aborda y metaboliza lo que necesita del entorno al que accede, manteniendo la capacidad permanente de cambio. El euskara debe intercambiar, debe de asimilar de otras culturas aquellos elementos que pueden ser válidos. Tiene que existir un flujo a través de sus límites, en el que se nutren e influencian. El euskara cerrado es una lengua que desaparece, que agoniza. De la misma manera que un sistema físico cerrado acaba en muerte física y química, al euskara no le queda más remedio que desarrollarse, seguir viva, como a un ser vivo no le queda más remedio que respirar, comunicarse y reproducirse; si no, se acaba. Un sistema cerrado se afixia.

Nork dio ezen parallelismoak ez du valio? Nor ausartzen ahal da hori barbaritatea sostengatzera?

Differentzia lar handia dago artean informatu modu batean edo bestean

Egunkari baten noiz zeozer izkiriatzen da izan ohi da informatzeko irakurlea zerbaiten gainean, baina batzuetan izaten da ulertu ahal izatea mezua nahiko komplikatua eta neke lar handikoa. Halan irakurri ahal dugu ondokoa (Berria, astelehena 19 abendua 2005):

EAJ: "Anoetako proposamenaren eta ETAk prozesua jagoteko duen gurariaren arteko kontraesana nabaria da"

Nire ustez da mezu hori lar zaila ulertzeko eta redaktatu ahal zen strukturalki edo syntaktikoki modu askoz errazago, nola esaterako holan:

EAJ: "Kontraesan nabaria dago artean Anoetako proposamena eta ETAk prozesua jagoteko duen guraria"

Zergatik batzuk ukatzen dira tematsu eta temati kontra optione hobea' noiz dago possibilitate bat baino gehiago?

Atheneta, astelehena 19 abendua 2005.

Renazimentua euskaraz an Lazarraga per Pruden Gartzia

Uste bako sospresa ona izan dut noiz kasualki ezagutu nuen Pruden Gartzia an Azokea hon Durango (hon euskal liburua eta diskoak) ze uste nuen liburu hortan an Lazarraga, Ernazimendua euskaraz ez aurkituko nuen hainbat gorabehera buruz euskararea darabilena hak Joan Perez hon Lazarraga an XVI. mendea eta nuen uste ikasiko nuela hainbat gauza eta detaille buruz orduko euskara Arabakoa baina ez ez dut aurkitu deus buruz euskara darabilena Joan Perez hon Lazarragak. Bai aurkitu dut ostera an liburua hon Pruden Gartzia panorama kultural historiko politiko niretzat zabala mende hortakoa zein nik ez nuen ezagutzen eta izan zait irakurketa hori aberasgarri eta gustosoa zeren ikasi dut hainbat eta zentratu eta orientatu ahal izan naiz mende hortan orai aski trankil, eta zabaldu dit Pruden Gartziak ere beste perzeptione differente bat buruz mundua hon euskara mende hortan. Hemendik nire zorionak lan hori gatik Pruden, segi aitzina eta daitela izan azkena artean zure apportationeak.

Atheneta,
Grezia kulturaren sehaska.

Poztu naiz kin hau syntaxi hobea

Batzuk beti konformatzen dira kin daukatena eta beste batzuk ostera nekez konformatzen dira izanik ere hainbat eta franko. Baina hobekuntzea eta progressua beti dator ganik nahi dutenak zeozer hobea eta ez ganik daukatenak edo deukagunak nahiko, hori edozein arlotan medizina, artronomia, biologia,...

Ulertzeko hobeto ipiniko dugu exemplua bat, ezen noiz ari da euria gogotik ondo dago jaztea txapela buruan baina hobea da ahal izanez gero hartzea guardasola, hau da evidentea total. Halan euskaraz ere noiz dago possibilitate bat baino gehiago zeozertarako izan ahal da possibilitateetarik bat hobea edo anitzez hobea ezi bestea edo besteak, ez izanik ere horiek besteak dagozenak txarto.

Halan pozez irakurri dut (Berria, barikua 9 abendua 2005) titular printzipala lehenengo orrian:

Lorden Ganberak baliorik gabe utzi
ditu torturapean lortutako aitortzak

Pozez irakurri dut ze normalean -nahi luenak atera dezala portzentaiak- ez da agertzen struktura syntaktiko hori (SVO; subjektua, verbua, objektua) baizik esaterako (OVS; objektua, verbua, subjektua) zeinaren bidez hontara geratzen litzateke titular hori:

Torturapean lortutako aitortzak
baliorik gabe utzi ditu
Lorden Ganberak

Goiko phrase hobetu nahirik ez legoke txartoago izkiriatu izan balitz gabe konkordantzia an verbua:

Lorden Ganberak baliorik gabe utzi
du torturapean lortutako aitortzak

ze utzi dutena valiorik gabe da zerbait (utzi du) eta ez horregatio aitortza bakoitza (utzi ditu), banan banan; eta gainera ez da derrigorra egitea hori konkordantzia euskaraz.

Oker interpretatzeko possibilitate handiak

Nik behintzat txarto interpretatu dut noiz irakurri dut eta behar izan dut berriz rekokatu irakurria neure "kaskarrean" tzat egin interpretatione ona eta egokia. Holan zetorren lehenengo orrian nola egunkariko notizia printzipal (Berria, domekea 4 abendua 2005, lehenengo or):

Erresistentzia
erasoak
gogortzen
ari da 15eko
bozen atarian

Nik "kaskarrean" irakurri dut lehenengo Erresistentzia eta gero segituz neure "kaskarrean" interpretatu dut Erresistentzia erasoak, eta segituz "kaskarrean" ezen horiek Erresistentzia erasoak gogortzen ziren. Baina, uste dut ezingo nuke analyzatu neure "kaskarrean" iragan dena baina zuzendu duket hori Erresistentzia erasoak ari da, ze ez du konkordatzen zeren behar du Erresistentzia erasoak ari dira. Azkenean konturatu naiz ba zela zeozer raroa hor, ezin zela izan nik "kaskarrean" irakurtzen nuena. Remodelatu dut eta bai ikusi dut dudala interpretatu txarto, ezen behar nuela interpretatu xuxen:

Resistentzia
gogortzen ari da
erasoak
15eko vozen atarian

Barruko orrian (22 or, Mundua) ikusten dut berdin ze ikurtzen dut:

Erresistentzia erasoak ugaritzen ari da, abenduko bozen atarian

baina ulert ez daigun "kaskarrean" resistentzia erasoak' hobeto legoke:

Resistentzia ugaritzen ari da erasoak, ...

Ez dakit inoiz jakingo dugun zeozer buruz hauek kritikak ganik Berria egunkaria, ze dirudienez inkommunikationea da totala eta nahitara holaxe determinatua. Gero appellatzen dute at auzolana eta at sozietatea animatu alde euskaraz berba egin, irakurri eta interkommunikatu. Lekueteko lorak, gabonetan gerizak!

Itzulpenak behar du itzuli dioena originalak, jn Sarasola

Ez dut jusgatuko lan osoa hon jn akademiko Ibon Sarasola ze ezagutu ere ez bait dut ezagutzen hori lana. Baina nola ikusten ohi dut, nik nahi baino askoz sarriago, Sarasolak ditu esaten disparate handiskoak, disparateak esango ez lituzkeenak edozeinek eta gutiago akademiko batek.

Oraikoan esan du dago kontra itzulpen klonikoak eta dago alde itzulpen literarioa. Nik hortan ez diot deus esango baina bai egingo diot kontra (argudiaturik neuk ahal dudana; berak Ibonek, akademikoak, egingo al du holakorik inoiz?) ipiniriko exempluan. Ipintzen du nola exemplu:
"el papel es muy sufrido"
eta du txartzat hartzen
"papera oso pairakorra"
eta ontzat du
"paperak dena hartzen du".

Behar luke jakin akademiko Sarasolak -zeinak bestela desfamatzen ohi daroa Akademia, zein ez da bere jabego privatu baizik entitate publiko- ezen sufrido ez dela pairakor baizik sufritu. Hori lehenengo, baina horrek bere traduktione horrek "paperak dena hartzen du" ez du ipintzen zer duen ipintzen originalak. Eta traduzitzea hontara "papera da oso sufritua" da traduktione hobea ezi defendatzen duena Sarasolak, zeren ipintzen du bedere dakarrena originalak nola ez berak nahi lukeenak.

Horrek "paperak dena hartzen du" horrek ez du esaten zein dioen originalak, eta du deskalifikatzen osoki delako "traduktione korrektu sarasolistea"; gainera zer du txarrik hak "papera da oso sufritua"? Hobe luke Sarasolak uzten balitu bere kapritxo impertinenteak eta baleza apportatzen' ahal duena zein litzatekeen nire ustez zerbait baino gehiago, baina ez dugu behar kapritxo impertinenterik ez behintzat ganik akademiko bat.

Non dago problemea?

Titular hauxe irakurri ahal da (Berria, eguena 1 abendua 2005, 13 or, Euskal Herria):

Amorrazioa auziaren aurkako presio
bihurtzeko eskatu dute epaituek

Esan izan ohi da ze euskaldunok dugu estimatione guti irakurtzeko euskaraz. Zergatik ote da holan hori, ba ote du hortan, afizione guti hortan, zerikusirik eskaintzen den euskarak? Gainera jakin behar dugu ze euskaldunak ba dakigu ere erdaraz (edo xuxenago, gehienok erdaraz eta ere euskaraz). Hara hemen' notizia horren textua erdaraz (Gara, eguena 1 abendua 2005, ):

Los procesados
del 18/98 llaman
a la sociedad a
hacer presión
contra el juicio

Zein porzentaia hon euskaldunak duke nahiago eta zaio errazago euskarazko textua? Dudarik ez, ohitura sozialak ba dute base logiko eta estudiable bat. Nork du estudiatuko hori problemea, problema benetan gravea?

Kalitate kommunikativoa eta ere kalitate informativoa

Berba egiten da buruz kommunikationea, kalitatea hon kommunikationea edo kalitate kommunikativoa eta ondo deritxot. Ondo da aritzea buruz holakoak, aritzea hortaz ze asko du horrek impontantziarik, da importantea eta ere transzendentala an personon relationeak. Dudarik ez dago ezen forma kommunikativoak dira hobeak ezi ez direnak hain kommunikativo (hori, seguru, ondoren dator ezen determinatu zein da kommunikativoagoa, ari naiz suppostu hortan basaturik).

Halan esaten ba dugu:

-) izan behar dugu aukera hon desdoblatzea posposizioak
-) ebidentzia ezi aukera zein agertzen baita gorago

komparatzen ahal ditugu horiek bi phraseak kin ondoko beste bi hauek:

-) izan behar dugu aukerea hon desdoblatzea posposizioak
-) ebidentzia ezi aukerea zein agertzen baita gorago

Niretzat ez dago dudarik ze izkiriatzea aukerea noiz hitza da determinatua' da sortzen kalitate kommunikativo hobea eta baita kalitate informativo hobea.

Ederra daukate Kilometroak-koek harrapatzen baditu Xabier Kintanak

Ederra daukate, ederra jatorke, ampara ditzala Jainko egiazko ahaltsuak. Gaixo errukarria Gipuzkoako Ikastolen Federazioa' baldin harrapatzen baditu hak akademiko (eta kommissario linguistiko) Xabier Kintana, hobe extradita balitez Lapurdira eta han eskatu asylo kulturala. Nola otu zaie baina izkiriatzea ingo yeu ordez egingo dugu? Ai errukarri zantarrok! Gainean izango duzue inklementeki zigorra hon jainko akademikoa, zigor ongi merezia.

Realitate ezegiazkoa, baina itxurak eginez

Batzutan ba dirudi ezen euskara hon euskaldunok eta euskara hon mundu izkiriatua dagozela elkarren gandik lar urrun eta batzutan hain arrotz non euskaldunok ez duten egiten jaramon lar horri euskarari. Hortaz oharturik eta remediatu nahirik distantzia lar handi hori artean bi euskarak (euskaldunona eta paperean agertzen dena) ikusten dira makina bat zantzu nahirik hurreratu euskara izkiriatua at real soziologikoa.

Baina batzuk egiten dute tranpea, esaterako, izkiriatzen zena erreportaia dute orai izkiriatzen eman nahirik toke real sozilogikoa erreportajea. Baina guziok dakigu ezen hori berbea ez da erabiltzen inon horrela erreportajea baizik reportajea.

Euskara dela differentea eta ere nahiko differentea batetik bestera da guziok dakiguna, nahiz batzuek ez dakiten sobera nolakoa da euskara real soziologikoa izanik ere Nafarroa (Euskal Herria) ez hain handia heremu geographikoz.

Amaierak hon erreportaia hitza dira diversoak (reportaia, reportaje) baina hasieran ez dago kambiorik da osoro uniforme monolithikoa: reporta... (inon ez da hasten erreport...). Orduan kausitzen dut nik normalago izkiriatzea reportaia ezi izkiriatu edo erreportaje edo erreportaia.

Gainera behar litzateke ikusi phenomeno hau bere globalitatean, ez soil hitz bakarrean nola batzuk duten ohiturea eta ere antza gustua.

Hara lista bat phenomeno honena:
arbitraia
desmuntaia
dopaia
editaia
emballaia
equipaia
fuselaia
hydromassaia
kabotaia
kartonaia
khronometraia
kouraia edo kuraia
libertinaia
maquillaia
massaia
mestizaia
muntaia
paisaia
passaia
patinaia
personaia
photomontaia edo photomuntaia
porzentaia
reglaia
reportaia
sabotaia
stockaia
vidaia edo bidaia
voltaia

Avantaila handiak lortzen ahal dira kin kambio txikiak

Euskaldun askori, gehienei, asko, behar baino gehiago, kostatzen zaiela irakurtzea euskaraz Hego Euskal Herrian da gauza jakina ezin duena ezeinek ukatu, hain da hori hola non dakitenek edo zekitenek ere euskaraz hobeto ezi erdara moldatzen dira edo ziren mila bider hobeto irakurtzen euskaraz ezi erdaraz. Hori, gainera, sartu gabe textu komplikatuetan baizik textu prinzipioz guztiz normaletan, nola eguneroko prensan. Ba da kontradiktione intrinseko bat ze ulertzen du batek hobeki' guti edo ez hain ondo dakien hizkuntza ezi berea propioa, izkiribuz. Hori behar litzateke estudiatu edo beharbada egun da seguruenez beranduegi ze ez dago kollektivo aski handi representativorik estudio soziologikoa egiteko tzat estudiatu zergatik euskaldunek dakitenak hobeki euskaraz' ulertzen dute irakurtzez hobeto erdarea.

Dator periodikoan (Gara, zapatua 19 azaroa 2005, 18 or, Euskal Herria) titular ondokoa Legebiltzarrak "Egunkaria auzia" behin betiko artxiba dezatela galdegin du. Hor euskaldun gehienok ba dute diffikultaterik ulertzeko ze behar dute ralentizatu titularra heldu ahal izateko komprensionera. Estudio soziologikoek konfirmatzen ahal lukete nire aseveratione hori; nik jokatzeko prest nengoke edozeini kostua hon estudio hori. Inor prest balego betor.

Phrase hortako hitz berberekin baina jarririk beste ordena baten izkiriatu ahal zen Legebiltzarrak galdegin du artxiba dezatela "Egunkaria auzia" behin betiko edo klaruago askoz Parlamentuak exigitu du artxiva dezatela "Egunkaria auzia" definitivoki.

Baina batzuk ez dute nahi euskara normalik ez errazik, ez dute ezagutzen nola jendeak ulertzen duen edo ez. Arrotz dira gu euskaldunon baitan. Ez dute reflexinatzen eta gogoetatzen, ez dukete ikusten ahal realitatea. Itsuak gidari.

Txarragoaren alde, jakinaren gainean

Egunkari batean zelan izkiriatzen da ez da izaten kasualitatea ze beste gauzaren artean ba dagoz stylo liburuak ere zeintzuetan tratatzen da hori expressuki zelan izkiriatu eta redaktatu. Aitzitik herritarrek berbaz ari direnean / garenean izan ohi da iharduna edo autua libreako eta personalago ezi redaktore batena hon notiziak an egunkariak. Beraz, esatea herritar batek batzutan "aitak jan du txuletea" edo esan "aitak txuletea jan du" ez dauka gorabehera handirik eta ezta transzendentziarik ze gainera ez da egoten kontrol expressorik buruz esan daroaguna; ostera, journalista batek ralantizatzen du duena redaktatuko eta du beti denbora minimun bat bere esku.

Halan ezarriko dut -nola exemplu signifikatuvo- lau titular egun berekoak (Berria, barikua 18 azaroa 2005) orain hemen demostratzeko ezen dela hori formea, hori forma syntaktikoa, premeditatuki erabilia izanik hori formea txarragoa ezi beste alternativo bat.

Bat)
Milaka ikaslek Bolognako prozesua kritikatu dute Ikasle Egunean
Bi)
Camposek Espainiako Hezkuntza Leagea kritikatu du
Hiru)
Europak gai kimikoen araudi epelagoa onartu du, industriak eskatu bezala
Lau)
Sharonek eta Peretzek bozak aurreratzea hitzartu dute

Ikusten ahal dugun lez lauretan -lau phrasetan- dago struktura bera eta identikoa:SOV (subjektua + objektua + verbua). Hau, seguru, ez da kasualitatea, da jakinaren gaineko aukerea zeina da txarragoa ezi orain ikusiko dugun possibilitate alternativoak. Da skrupulu txatxu eta kaltegile batzuen konsekuentzia, zeinek kaltetzen du irakurlearen kalitatea hon mezuak ulertzeko.

Hara hemen beste alternativa possible hobeak:

Bat)
Milaka ikaslek kritikatu dute Bolognako prozesua Ikasle Egunean
Bi)
Camposek kritikatu du Espainiako Hezkuntza Legea
Hiru)
Europak onartu du gai kimikoen araudi epelagoa, industriak eskatu bezala m
Lau)
Sharonek eta Peretzek hitzartu dute bozak aurreratzea

Hemen hauetan laurotan dagoen strukturea da -SVO, subjektua + verbua + objektua- askoz kommunikativoagoa ezi lehengoa.

Zerk ditu lotzen hortara horiek zeintzu nahi duten informatu artezki irakurlea? Nekeza da jakitea ze gainera nekez ilkitzen dira tik mututasun ixila.

Zeren artean dago Europa?

Irakurtzen dugu artikulua (Berria, eguaztena 16 azaroa 2005, 34 or, Kultura) Eremu berrien bila buruz Angel Lertxundik eginiko hitzaldi bat. Bertan agertzen dela ondoko phrasea:

Izan ere, kultur ezberdintasunak itotzen dituen merkatu «itsuaren» eta identitate kulturalaren defentsan, salbuespen kulturala aldarrikatzen duen jarrera protekzionistaren artean dago Europa Lertxundiren iritziz

Ba dakit ezen Angel Lentxurdirentzat dagoela sarturik Europa artean zeozer, baina ez dakit zeren artean dagoen. Batan batek esango du ezen hor ez dagoela ezein problemarik -antza, euskarak ez du askorentzat ezein problemarik- edo besteren guti batzuk diokete ezen dagoela txarto redaktaturik paragraphoa eta redaktoreak -Mikel Lizarralde- beharko zuela hobeto redaktatu. Baina nik ez dut uste denik problema edo akats personal bat baizik ezen horrek redaktore horrek izan balu redaktatu hori paragraphoa erdaraz -espainol, frantzes, ingles, ...- seguru redaktatzen zukeela anitz hobeto eta komprensible.

Nork ukatzen ahal du hor dago problema, problema handi bat, impersonala eta apersonala? Hor du zerikusi zuzena hizkuntzak, euskarak. Kontrakorik uste daroenak explika beza bere ikuspuntua, arren.

Razionalki, razionalkiago informatu

Notiziaren subtituluan (Berria, matitzena 15 azaroa 2005, 8 or, Euskal Herria) ikusi ahal da izkiriaturik titulua eta azpian hau subtitulua:

Lehentasuna bake prozesua martxan jartzea dela esan du Arnaldo Otegik; guztion parte-hartzea beharrezkoa dela iritzi dio eta gainerako eragile politikoei eta komunikabideei arduraz jokatzeko eskatu die

Lehenengo parteak dio Lehentasuna bake prozesua martxan jartzea dela dio Arnaldo Otegik. Baina da razionalkiago informativoki Arnaldo Otegik dio lehentasuna dela martxan jartzea bake prozesua. Eta azkenean amaitzen du ... eta gainerako eragile politikoei eta komunikabideei arduraz jokatzeko eskatu die, azken amaiera hau da asko itxarotekoa ulert dadin, ze izan balitz redaktatua differente litzateke errazago ulertzen, nola hontara ... eta eskatu die arduraz jokatzeko gainerako eragile politikoei eta komunikabideei.

Euskarazko prensa erosten ahal da edo ez, eta hori da arazo ekonomikoa, baina dena problemea da ze textuak dira askotan aski zail eta gaitz ulertzeko ganik edozein -edozein normal alphabetatu-, zein textuon responsableak dira aitzakiarik gabe redaktoreak.

Hortaz, goiko textua asekibleago legoke hontara:

Arnaldo Otegik dio lehentasuna dela martxan jartzea bake prozesua; guztion parte-hartzea beharrezkoa dela iritzi dio eta eskatu die arduraz jokatzeko gainerako eragile politikoei eta komunikabideei

Mesedez kompara dezagun bi textuok eta dezagun atera ere konklusionek. Zer ateratzen dugu bakoitzak?

Ambiguitatea edo komma garaien beharra'

Lehenago ere ari izan naiz buruz komma garaiak eta euren beharra eta mesedea ulertzeko hobeto izkiriatua. Gaur bertan (Berria, domekea 13 azaroa 2005) ederto ikusten da horren beharra garbia irakurtzean ondoko titularra: Forma harremanak baino gehiago, ze titular hortan ez dakigu -ezin jakin ahal dugu- den phrase kompartivoa edo ez.

Ez dakigu dioena den forma' harremanak baino gehiago edo formea' harremanak baino gehiago (komparatzen duelarik formea eta harremanak) edo dioena den ez izanik komparativoa eta ari dela buruz forma harremanak eta orduan litzateke forma harremanak baino gehiago, nola ere izaten ahal da titular bat promesak baino gehiago.