Tuesday, June 27, 2006

Aquarellak edo urmargoak (purismo lexikalak ba dirau)

Batzuk uste dukete agian jada ez dago euskaran purismo lexikalik zeren ez da gehiago izkiriatzen urrutizkina edo txadona edo ingurraztia eta horren antzekoak. Baina purismo lexikalak hortxe dirau nola gaixotasun khroniko endemikoan an euskara.

Esaterako gaur (Berria, martitzena 27 ekaina 2006) lehenengo paginan irakurri ahal dugu:

BECKMANNEN ALDE INTIMOA

Artistak paperean egindako urmargo eta pastelen erakusketa jarri dute Guggenheimen

Aquarella ipini ordez ipini dute urmargo. Gero ipinteko aquarellista ipiniko dukete beharbada urmargista edo urmagozle edo urmargoztaile edo urmargante edo ... , ez dakit. Behar lukete jakin direlako euskalzale kultuok ze da aquarella hitza hitz international amankommun bat esaten dena berdintsuki hizkuntzarik gehienetan.

Halan konsultatu ahal da edozein lekutan esaterako in internet (edo baita nire liburu titulatzen Euskarazko arrotzhitzak, non ikusten ahal dugu, 41 or, ze da alemanez Aquarell, inglesean aquarelle, frantzes aquarelle, italiano acquarello, espainol acuarela, portuges aguarela).

Irakurri ohi dugun euskarea da askotan, lar askotan, inasekiblea tzat euskaldun normala eta ere tzat personea duena nivel kultural poxi bat minimoki elevatua tik pobrezia inkulto rasoa.

15 comments:

Bereterretxe said...

Tira, Erramun, ni ez nago ados esaten duzunarekin.

Hizkuntza bakoitzak ahala eta eskubidea du asmatzeko bere kabuz eta baliabide berekiez* izenak dagozkienak realitateko zerei, hauek gertukoak nahiz nazioarteko eremukoak izan.

Gainera, badaude nazioarteko hitz-izen asko hartu ez direnak hizkuntza guztiez, esateko italieratik datorren 'acquarello' zeina, konparazione, ingeleraz esaten baita 'watercolour' eta alemanez, 'Aquarell'-ez gainera edo haren gainetik, 'Wasserfarbe'.

Euskarak ere eskubidea du bere aldaerak* sortzeko edo existitzen den beste eredu batean oinarritzeko: honelakoa dugu 'urmargo'.

Zergatik euskaldunek 'akuarela' nahiago? Bada begi-belarrietatik sartu baitzaigulako espainolaren (edo frantsesaren) bidez, eta hain gara dependentak iturri horien, non higuina ematen baitigute 'urmargo', 'eleberri', 'beribil', 'hautsontzi, 'sardexka', eta are 'ados', 'bada' edo 'hau da' bezalakoek.

Honen errua, jakina, geuk dugu, ez izatea gatik hedabiderik* nahikoa azkar eta indartsu iristeko euskaldungoarengan espainolezkoak baino lehenago eta zuzenago. Euskazko informazio bideek aski indartsu izatera, eta haien hizkuntza-politikak hala aginduko balu, gaur egun euskaldun guztiok lasai asko eta barra-barra usatuko genituzke hitz' Aranak eta haren jarraitzaileek asmatu guztiak.

*Euskaldunek asmatutako hitz nazkagarriak, horien ordez erabil: proprio (edo espainolkiago, propio), variante (edo batukiago, bariante) eta hedabide (edo bapoago, komunikabide edo medio komunikazioko).

Bereterretxe
(baita ere Gilen)

Erramun Gerrikagoitia said...

Irakurri dut zuk izkiriatua Bereterretxe edo Gilen eta baita ulertu esaten duzuna. Nik ostera ez dut ikusten eta areago sentitzen problemea nola zuk.

Diozu ze hizkuntza bakoitzak du ahala eta eskubidea asmatzeko. Nik dudan jartzen nuke behintzat lehenengoa, hau da, hori ahal edo kapazitatearena. Nik esaten nuke gure kasuan ezetz, ikusirik realitatea. Mintzo zara ere buruz hypothetikoki esanez baldin balu orduan bai litzateke bestea. Gure inguruetan ba da esaldi bat (dicho, ez frase) balego ta balitz elkarren ondorik dabiz, zeinekin adierazi nahi izaten da ze guzia da possible barruan hypothesia eta besterik da ostera realitatea.

Nik ez daukat arbuiagarritzat eta tzat refutable etorri zaigu guzia tik bidez espainola (edo frantzesa). Ze hori applikatzen bagenu herstuki -noraino litzateke herstuki hori?- litzateke suizidatzea (edo nahiago baduzu burua hitzea). Zer egiten genuke orai eta zer lehenago historikoki ere gabe espainola (edo frantzesa) gure alboan, ziur naiz ezen dena ez da txarra izan izatea alboan bi hizkuntza horiek -izanike ere neurri handixko batean bi horiek glottophagoak-. Ez, aitzitik, bizi gara ere esker horiek eta egin dugun avantzamendu batzuk edo asko izan da esker referentziaz horiek. Hala ez, Beretxerretxe edo Gilen?

Kontatuko dizut eta galdetuko ea zer da jende zerrategia. Hara zer diosku hak akademiko numerario J. L. Davant zuberotarrak (Herria, astekari euskalduna / hebdomadaire basque, nº 2859, 2006/ekaina/1, 5 or, titulatzen Eüskaldünak ospatü Gürsen)

Iragan neskenegünean, maiatzaren 27an, jünta bat hünkigarria egin da Gürseko jente zerrategi ohiaren leküan.

Zer iruditzen zaizu? Uste al duzu ze purismoa (lexikala, orthographiakoa , syntaktikoa, ...) ona da? Uste al duzu gainera gure kollektivoak -gu million erdiok izanik gainera pyramide sozialean gagozen lekuan- ba duela ahalik?

Gainera zergatik merezi luke joateak hortik bidetik beti atzetik eta ondorik arrastaka, dandarrez eta tatarrez segika itolarrian -a posterori beti eternalki- ordez joan besteekin -kin kultura okzidentala, frantzes, espainol, ingles, ...- batera airoski korronte beretsuan synkhronian, gabe desphase lar?

Bereterretxe said...

Egia esan, Erramun, nik askozaz gehiago irekiko nuke euskara internazionaltasunera, batez ere lexikoaz bezainbatean. Uste dut egin beharko litzatekeela revisio edo berrikuspen bat hitz' hizkuntza klasikoetatik gureratu zaizkigun guztiena, bai mailegatze sistema ortografiakoaren aldetik bai dagokionez hitz berriak mailegatzeko aukerari, hori bai, espainolaren bahea behingoaz alde batera utzita. Oraindik uste du jende gehienak ezen euskarak hartu behar dituela hitz nazioarteko edo internazionalak zuzenean espainoletik, eta tamalez hala egin ohi da.

Badago zuk asmatu zenuen hitz bat (hala uste dut), ARROTZHITZ -barkatuko didazu baldin apur bat aldatu banizkion itxura eta esanahia neure hiztegian-, orain erabiltzen dudana izendatzeko mailegu ortografikoki ez egokitu edo adaptatuak nola baitira 'striptease' edo 'football'...* Jakina zure sistemaren arabera mailegu horiek guztiz dira adaptatuak euskarara. Tira, kontua da ezen arrotz-hitzen kasuan ere usatzen ditugula espainoletik soilik iritsi zaizkigunak. Gainera ez zaigu behin ere bururatzen aurkitzea euskal hitz bat haientzako, espainolak diren direnean hartu baditu orduan guk ere.

Baina euskaldunak gutxi izateak eta batez beste diru gutxikoak, sozialki erdi mailan gaude oro har, determinatzen du neurri handi batean gure hizkuntzaren egoera. Indartsu bagina... Baina ez gara, egia da, eta horregatik beste hizkuntza indartsuagoen makuluez baliatzen gara ezinbestean. Hara, bada nik esaten dut amaitu dela espainol makuluaren zerbitzua, aski da, zinez ez dut uste haren beharrik gehiago dugunik. Nahi dut beregain edo independentak izan gaitezen, bai, lehenik mentalki, gero gerokoak. Jakina, geroko horiek beharrezko ere dira independentzia mentala atxikitzeko, baina lehen urratsa buruaz, gogoz egin behar dugu.

Zuk askotan erabiltzen dituzu espainolezko hitz gordinak, esanik dela burura dohakizuna eta, egia, adierazteko (edo expresatzeko, edo agian exprimitzeko?) hartu behar dela baduzunaren zakutik. Espainol zakua mukuru dugunez eta euskarazkoa erdi beterik, baitezpada hartu behar dugu hartatik aritzen garenean ere honetaz. Ba nik diot ezen espainol zakua sobera dugula, are zorigaiztokoa, eta generazio edo belaunaldi berrietan hustu beharko litzatekeela zaku hori. Zer egingo genuke espainol hizkuntzarik gabe? Hori galdera ona.

* Italierak, halabeharrez, hitz berekiak asmatu ditu bi horientzako: calcio eta spogliarello; baina aldi berean honelako arrotz-hitzak darabiltza: computer, convention, black-out.

Erramun Gerrikagoitia said...

Darabilzun reflexionea iruditzen zait -hola, tanpaz edo derrepentean- interesantea edo behintzat interesantea izan ahal dena. Geroxeago segiko dut buruz hau themea baina lehenago esan dezadan zeozer puntual.

Puntual hori da ze argitu nahi dut ezen arrotzhitz hitza, zein nik asmatu nuen euskaraz, da soil eta exklusivoki kopia bat eta inkluso kopia mimetikoki kamaleonikoa (eta hortakoz lotsagarria?) hon alemanezko Fremdwort hitza [fremd = arrotz, eta Wort = hitz]. Hau Fremdwort hitza dago kontrajarria tu Lehenwort hitza, [lehen = prestatu, mailegatu, eta Wort = hitza]. Dituztelarik alemanez sailkatzen edo klassifikatzen hitzak hiru arlo handitan: 1) Fremdwort (arrotzhitz adaptatu gabeak), 2) Lehenwort (maileguak, adapatatuak edo hizkuntzari erosionatuak eta 3) autokhthono direnak konsideratzen. Gaineratzen dut ere ezen nire liburu hori da soil borradore edo prontuario lexikal huts bat izan dezaten edo lezaten lexikologoek eta ere hiztegigileek zeozer eskura kin extensione minimun bat (22.000 hitz inguru); berez ez da nire lan hori baizik rekollektione eta kopia lexikala ganik egiten dutena alemanek. Ez du berez liburuak (eta autoreak, nik) deus plateatzen, behintzat explizitoki. Da soil expositione bat, erakusketa bat zer egin daroen beste hizkuntzek -Gilen, ez soil espainol hizkuntzak- buruz lexikoa eta orthographia. Ez du pretensione theoriko lar handirik.

Itzulirik lehengora eta utzirik aurreko puntualitate hori nadin itzul lehengora nola agindua bait nuen.

Hor zure kommentarioan diozu ari zarela buruz nik darabildan lexikoa euskaraz' ze "Zuk askotan erabiltzen dituzu espainolezko hitz gordinak ..." eta nik jakin nahi nuke zein dira delako hitz asko horiek edo horietarik batan batzuk. Aipa zazu niri (iezaizkidazu) batzuk, dozena erdi, dozena bat edo parrastada luzexko bat. Halan nik jakiten nuke zuk zeintzu hitz konsideratzen duzu (dituzu) espainolezko hitz gordin, ze nik uste daroat -bene beneta diotsut- ze ez dudala nehoiz hitzik -esango nuke hitz soil bat bakarri ere- erabili euskaraz ez denik hitz osotoro euskarazkorik. Konkreta zazu mesedez haboro, nahi bazenu.

Nolanahi ere Gilen reesan, nola jada goian esana dut, ze interesantea da zure reflexione hori -nire uste anitz interesantea, gabe esan nahi horrekin ze nago esandakoaz konforme osotoro-, zein behar lukete haintzat hartu hek lexikologo eta ere hiztegigile euskaldunak, zein dirudienez dagoz mutu eta hausnarrean (bere zentzu etymologikoan, eta ez figurativoan) eta akaso ere -zorionez- reflexionatzen ari.

Josu Lavin said...

Erramun,

Zure azken mezu hau' ez soilik da BIkain, baina TRIkain eta TETRAkain.

Hausnarrean egon bitez!

Josu Lavin
**********

Bereterretxe said...

Aupa Erramun. Ez dakit nondik atera nuen ideia ezen noizbehinka sartzen zenituela gaztelaniazko hitzak zeure idatzietan,

baina gogoratu uste nuen haien erabiltzeko eskubidea-edo defenditu zenuela Erabili-ra idatzi artikulu batean. Hara,

gaingiroku berrikusi ditut zure adatzi batzuk eta aitortzen dut ez dudala halakorik aurkitu oraingoan. Beraz, areagoko

arakatzerik gabe aitortzen dut erratu nintzela eta barka eskatzen dizut ukaiteagatik horrelako pentsua zuri buruz, ez

"espainol hitz gordinak" usatzea berez delako txarra -aitzitik oso positivo izan daiteke- baizik plazaratu bainuen iritzi bat

sensazioetan oinarritua eta ez faktu edo egitateetan.

Bestalde, eta Filoblogia-n agertu duzun iritzi bat dela eta, esango dizut ezen, agian jakitun zaudeke, Joxe Austin Arrietak

egin itzulpen batean Golding-en liburu baten, 'Eulien Ugazaba', honelakoak darabiltzala:

- Hura bai zela bere asmoen berri ondo zekièn norbaiten ahotsa.

- Zur eta lur geratu zen begira, ez bere buruari, han ageri zèn arrotz izugarrari baizik.

Bestalde, badago subjunktivoaren erabilera zahar bat, laguntzailerik gabeko aditzetan, zeina baliatzen baita indikativoaz.

Tamalez, gaur bide dago hilik, ehortzirik eta ahantzirik. Etxeparegan ikus dezakegu:

- ...bascoec bercec beçala DUTEN bere lengoagian scribuz cerbait doctrina eta...

Esaldi horrek helburuzko zentzua du.

Beste zentzu bat aginduzkoa da:

- Goazen!

- Dugun atxik eskuara.

Zehar-galderetan, berriz, -ELA atzizkia ezartzen da.


Ez dakit, dena den, subjunktivo modu hori lehenaldian erabilia izan den inoiz, baina ez dut egiteko arazorik ikusten:

- Amak gogor lan egin zuen haurrek zuten bizitza hobe bat.

Beraz daukagu forma bakar bat bi erabilera ezberdinetarako orainaldian (relativoa eta subjunktivoa) eta hirutarako

lehenaldian (indikativoa, relativoa eta subjunktivoa). Guztiak ezberdintzeko aukera bat hau izan liteke:


- Mikel zegoen etxean.

- Mikel zegoèn etxean (neu ere egon naiz).

- Mikel zegoén etxean (amak egin zituan negar larriak).

Bereterretxe said...
This comment has been removed by a blog administrator.
Erramun Gerrikagoitia said...

Gilen, nahiago zaitut deitu holan -Gilen- ezen-ez Bereterretxe zeren atxemaiten dut da forma realagoa eta egiazkoagoa, nahiz ez dakit ere Gilen da zure egiazko izena. Utzi ahal zaitugu ere nola Gilen Bereterretxe.

Izkiriatu duzuna buruz hiru forma possible horiek (zegoen, zegoèn, zegoén) da interesantea duda barik.
Nik edozelan ere ez nuen ezagutzen edo behintzat ez nuen konszienzia explizitorik gainean hirugarren possibilitate hori eta horren existentzia. Ongi legoke explikatuko bazendu zer esan nahi du honek hirugarren exempluak:

Mikel zegoén etxean (amak egin zituan negar larriak).

Behar luke horrek azalpen luzeagoa.

Exempluekin eta exemplu paralleloekin hornituko bazendu (bazenitu) ideia horiek (batez ere hirugarrena) hobe litzateke behintzat ni bezalako ez hain gramatiko onak, gainera zure lexiko "beregainak", zein aldentzen da lexiko grammatikal okzidentala, despistatzen nau eta groggytzen' nola boxeoan; beharrean lexikoak lagundu eta gidatu rantz intuitu hobeto zuzen ez dakidan konzeptua nau desbideratzen eta zait gainkarga frenante bat (ez naiz sartzen ea ona da edo komenida baizik diot zer gertatzen zait niri (eta seguruenez askori).

Ikusten dut ze ongi legoke zeuk publikatzeko an Filoblogia, hartara izan ahal luke segidea horrek gai interesanteak. Nik animatzen zaitut gogotik. Gainera uste dut da "plaza" hobea hura ezi neure hau, hortako bedere.

Behintzat, Gilen, dituzun ideiak agertzeari ez utzi mesedez.

Erramun Gerrikagoitia said...

Gilen, konturatu zaratekeen lez ezabatu dut zure mezu bigarrena zeren berretua bait zetorren. Okay ezta?

Josu Lavin said...

Gilen maitea,

Beha ezazu Leizarragaren versiculu hau:

Heb 7, 26 Ecen beharra guenduen halaco Sacrificadore subiranobat guenduen, saindua, innocenta, macularic gabea, bekatoretaric separatua, ceruäc baino gorago altchatua:

In Romanica:

Heb 7, 26 Perque nos habevamos necessitate que habueramos un tal summo sacerdote, sancto, innocente, immaculato, separato ex los peccatores et plus altiato quam los celos.

Adeitsuki

Bihar goizean goiz Portugalerat noa.

Josu Lavin

Erramun Gerrikagoitia said...

Zer da, Josu, bigarren "guenduen" hori?

Heb 7, 26 Ecen beharra guenduen halaco Sacrificadore subiranobat guenduen, saindua, innocenta, macularic gabea, bekatoretaric separatua, ceruäc baino gorago altchatua:

Bereterretxe said...

Kaixo

1- Bai, nire egiazko izena da Gilen:

'Gilen, bihar hilen, etzi ehortziren, etzidamu ahantziren'.

2- Experimentatzen ari naiz hizkuntzarekin iristeko adierazpide albait zehatz, komunikativo -betiere euskararen mugen barruan, zeinak oraindik ez baitakit zeintzuk diren-, eta argiena.

Mesedez esaidazu zein puntutan ilun egiten zaizun nire lexiko edo dena delakoa.

3- Esaldi hau:

Mikel zegoén etxean amak egin zituen negar larriak.

honela esango genuke gaur:

Amak negar handiak egin zituen Mikel etxean egon zedin(tzat).

Baldin eta subjunktivo hura iraganean erabiltzen ahal bada. Eta uste dut baietz,

4- Zeren Josuk paratu esaldi honetan:

Ecen beharra guenduen halaco Sacrificadore subiranobat guenduen, saindua, innocenta, macularic gabea, bekatoretaric separatua, ceruäc baino gorago altchatua.

bigarren GUENDUEN horrek esan nahi baitu IZAN GENEZAN. Oker banago Josuk zuzenduko dit.

Esaldi bera gaur egun honela jar genezake:

Ezen beharra genuen halako Sakrifikadore subirano bat izan genezan,...

edo

Ezen beharra genuen halako Sakrifikadore subirano bat izatea,...

Josu Lavin said...

Bai Gilen,

GENDUEN hori bi modutara interpretatu ahal da:

1. GENDUEN = IZAN GENEZAN
es: que tuviéramos (subjunktiboko iraganaldia, facto possibile in le passato)

2. GENDU + EN = OPTATIBO + -EN
es: que tuviésemos (optatiboa, facto irreal)

Leizarragaren textua hirugarren personan egon balitz hauxe irakurri genuke:

Ecen beharra çuten halaco Sacrificadore subiranobat çuten/luten, saindua, innocenta, macularic gabea, bekatoretaric separatua, ceruäc baino gorago altchatua.

Ez dakigu kasu honetan ÇUTEN ala LUTEN hautatu lukeen!

Hurrengo versiculuan:

Heb 7,27 Ceinec ezluen beharric egun oroz, berce Sacrificadore subiranoéc beçala, lehenic bere bekatuacgatic sacrificioric offrendatu, guero populuarenacgatic: ecen haur behingoaz eguin vkan du bere buruä offrendaturic.

Hemen LUEN daukagu!

Ceinec ezluen beharric
es: que no tuviese necesidad

Hemen optatiboa daukagu, aurreko GENUEN horretatik aski hurbil.

Neuk ez nituzke berpiztuko (inoiz bizi badira) GENUEN moduko subjunktibozko iraganaldirik. Izan ere kasu gutxi daude eta Leizarragaren honek GENU + EN ematen du, zein bailitzateke optativoa.

Explikatzen naiz?

Josu Lavin
***********

Josu Lavin said...

Nahi dute isilik nagoén (=egon nadin: que esté FACTO POSSIBILE IN LE PRESENTE)

Nahi zuten isilik nengoén (=egon nendin: que estuviera FACTO POSSIBILE IN LE PASSATO)

Nahi lukete isilik nengo'en(=banengo: que/si estuviese FACTO IRREAL, zeren ez nago isilik)

EGON NENDIN tipokoak izan dira bestalde indikatibokoa. Espainolez ESTUVIERA bezala.

Garai berdintsuetan

ESTUVIERA = HABÍA ESTADO, ESTUVO
EGON NENDIN = EGON NINTZEN

Zorte bat izan da guretako EDIN eta EZAN aditzak subjunktiboa (nadi, nendin) eta optatibo posiblea (nendi) adierazteko bereiztu izana.

NAIZ (soy) eta NINTZEN (era) indikatiborako erreserbatu dira eta, ordea, NINTZ (fuese) optatibo irrealerako.

Irakurri mesedez astiro nire Euskal Aditzaren Giltza in erabili.com edo hobeki aurkeztuta in:

http://www.geocities.com/josulavin/euskal_aditzaren_giltza.html

Bost ordu barru banoa oporretan eta ez dakit internetera konektatu ahalko naizen.

Gilen, jakizu bestalde ezen eu.wiktionary.org lekuko hiztegiak baliatu ahal dituzula nola nahiago izan dezazun. Zuzenketak behar dituzte, asko.

Josu Lavin

Erramun Gerrikagoitia said...

Gilen, esaten duzu ze Mikel zegoén etxean amak egin zituen negar larriak esan nahi du Amak negar handiak egin zituen Mikel etxean egon zedin(tzat), ba orduan nire ustez hori adierazteko hobe litzateke zeren bait da errezago hontara redakatatu Mikel etxean egon zedin(tzat) amak negar handiak egin zituen.

Ez dut ikusten ezein beharrik joateko eta joteko aipatu rekurso hortara. Ze onura edo plus luke horrek?

Berba eginik buruz zailtasun edo opazitate lexikala esan ze noiz irakurri nuen -nizun- ondokoa ez nuen ulertu, zera:

...bascoec bercec beçala DUTEN bere lengoagian scribuz cerbait doctrina eta...

Esaldi horrek helburuzko zentzua du.

Beste zentzu bat aginduzkoa da

Ez nuen ulertu hori helburuzko zentzu hori segurenez (interpretatu nahirik orai nire ez ulertua) itxaroten bait zuen edo zukeen nire enteleguak ipiniko zuen termino grammatikal international amankommun bat (final, destinativo, akkusativo, adlativo, explikativo,...), zein ez zuen aurkitu nire radar mentalak.

Ni gogoratzen naiz ongi nola Alemanian noiz estudiatzen nuen alemana lehenengoz' erraz egiten zitzaidan ulertzea grammatikako konzeptuak ze terminoak -vokabularioa- ziren amankommunak, esaterako, transitiv Verben eta holakoak. Uste dut nik ze lexiko administrativoa nola ere grammatikala -generalean berba eginik- dago basatua latinean eta horrek egiten du guri (digu) mesede galanta guzioi. Ez dut ikusten beharrik sortzeko lexiko parallelo bat eta duplikatzeko terminologia grammatikala -eta ez dena grammatikala- (amankommuna eta proprioa edo propioa). Halan' izatea duplizitatea kin imperativoa eta agizduzkoa, gainera jakinik ezen konkretuki hontan hak aginduzkoa du polysemia, hau da, hitz eman eta manatu eta ere ez da ezagutua signifikatua hon eginduzkoa' salvu an euskara okzidentala.